KiVa is een bewezen effectief standaardprogramma tegen pesten. KiVa is ontwikkeld aan de Universiteit van Turku, Finland. Het is gebaseerd op jaren van onderzoek en werd voor het eerst getest in Finland in het schooljaar 2007-2008. Inmiddels is KiVa de standaard in Finland; meer dan 90% van de basisscholen gebruikt het programma om pesten tegen te gaan. Dat is ook niet zo verwonderlijk als je bedenkt welke positieve uitkomsten KiVa heeft.
De belangrijkste uitkomst van KiVa is dat pesten op KiVa-scholen sterk afneemt. In vergelijking met controlescholen waren er op KiVa-scholen to 40% minder pestsituaties. Als pesten toch voorkwam, zorgde een curatieve aanpak (steungroepaanpak en/of herstelaanpak) er voor dat de pestsituaties bijna zonder uitzondering werden opgelost. Maar dit is niet alles. KiVa zorgt er ook voor dat het schoolwelbevinden, de motivatie en de schoolprestaties van alle leerlingen verbeteren. Ook het welbevinden van de leerkracht verbetert, omdat KiVa-leerkrachten beter zijn toegerust om pesten aan te pakken, waardoor de sfeer in de klas verbetert.
Het succes van KiVa is ook door anderen erkend. KiVa won in 2009 de European Crime Prevention Award. Daarnaast is KiVa in een vergelijking met alle mogelijke antipestprogramma’s als een van de beste naar voren gekomen.
De vraag is nu of KiVa het pesten in Nederland in groep 5 en 6 ook kan verminderen. Is het misschien zelfs mogelijk om het succes van KiVa in Nederland te overtreffen? Om antwoord op deze vragen te geven gaan we een wetenschappelijk experiment aan, waarbij we scholen twee jaar lang gaan volgen als ze KiVa gebruiken.
KiVa is een Fins woord en betekent leuk of fijn.
Het is ook een afkorting voor de Finse zin: In deze school wordt niet gepest.
KiVa is een preventief antipestprogramma. Scholen gaan pesten aanpakken vóór het begint. Om dat zo goed mogelijk te kunnen, volgen leerkrachten, intern begeleiders en de directie een tweedaagse training over preventie en aanpak van pesten. De training wordt gegeven door wetenschappers en ervaren schoolbegeleiders. Dag één gaat over de preventieve aspecten van KiVa en over achtergronden bij pesten. Dag twee gaat vooral over het aanpakken en oplossen van pesten als het toch plaatsvindt. Verder bestaat KiVa uit de volgende onderdelen:
Schoolbrede aanpak
KiVa beperkt zich niet tot de groepen 5 en 6. KiVa beschouwt pesten als een systematisch probleem met oorzaken op zowel leerling-, klas- als schoolniveau. Om pesten effectief aan te pakken, moet de aandacht dan ook worden gericht op al deze niveaus. De aanpak van al deze actoren moet op elkaar zijn afgestemd om pesten zo consistent mogelijk aan te pakken. Voor ouders is bijvoorbeeld een ouderwebsite beschikbaar met informatie over pesten en wat te doen als het toch gebeurt. Ook krijgen scholen een opzet voor een ouderavond met onder meer een powerpointpresentatie. Daarnaast is op schoolniveau elke pauze een aantal surveillanten aanwezig die aanspreekpunt zijn voor leerlingen. Zij zijn duidelijk herkenbaar dankzij KiVa-hesjes. Ook hangen er KiVa-posters in KiVa-scholen.
“KiVa is een goed instrument, dat gevoel hebben we nu al, na zo’n korte tijd. Wanneer de kwestie minstens één keer per maand aan de orde wordt gebracht, blijft iedereen alert.”
KiVa+
De helft van de 70 KiVa-scholen gebruikt niet alleen KiVa maar ook KiVa+. KiVa+ is gelijk aan het oorspronkelijke KiVa antipestprogramma, maar er is één toevoeging; alle leerkrachten in KiVa+ ontvangen twee keer per jaar een rapportage over de netwerken van hun schoolklas. Deze is gebaseerd op de online monitoring via vragenlijsten bij alle leerlingen. Hierdoor kunnen leerkrachten gedetailleerd inzicht krijgen in de groepsprocessen in hun klas. Ook krijgen ze informatie over de leerlingen die actief bij het pesten betrokken zijn. Zo weten leerkrachten nog beter wat er zich afspeelt, en kunnen ze gerichter ingrijpen.
Het onderzoek naar de effectiviteit van KiVa vindt plaats binnen een zogeheten gerandomiseerd experimenteel design. Om er zeker van te zijn dat het programma werkt, zullen we een experimentele opzet toepassen; twee derde van de scholen zal direct meedoen aan KiVa, maar een derde van de scholen zal als controleschool twee jaar moeten wachten op volledige deelname.
Bij controlescholen worden wel alvast online vragenlijsten afgenomen en ze kunnen ook doorgaan met hun gebruikelijke aanpak van pesten. We noemen dit care as usual. De controlescholen kunnen namelijk gezien worden als een afspiegeling van de pestaanpak van Nederlandse scholen. Door de resultaten van KiVa-scholen te vergelijken met controlescholen, willen we nagaan of KiVa beter werkt dan de huidige pestaanpak van Nederlandse basisscholen.
In totaal zullen 105 scholen met het experiment mee mogen doen; 35 controlescholen en 70 KiVa-scholen. Scholen zullen bij toeval aan een conditie worden toegewezen (randomisatie). Het is mogelijk dat meer scholen zich zullen aanmelden dan er mee kunnen doen. Om toewijzing van scholen aan condities goed en eerlijk te laten verlopen, zullen we dit overlaten aan het Centraal Plan Bureau.
“Bij ons op school zijn we zonder meer van mening dat dit een van de nuttigste projecten is waar we in jaren aan hebben meegedaan. Om die reden, en omdat het een leuk project is, zet het KiVa-team zijn werk volgend schooljaar voort.”
KiVa richt zich op de leerlingen in groep 5 en 6. Alle leerlingen van de deelnemende scholen die in het schooljaar 2012-2013 in groep 5 en 6 zitten, worden uitgenodigd om mee te doen aan het experiment. Voordat de scholen beginnen met de KiVa-lessen doen we in mei 2012 een voormeting met online vragenlijsten. De leerlingen van de 105 scholen zitten dan nog in groep 4 en 5. De online vragenlijsten zijn afgestemd op jonge leerlingen, met aantrekkelijke filmpjes met gesproken uitleg. De verdere stappen zien er als volgt uit:
| Schooljaar 2012-2013 | KiVa- scholen |
Controle |
| Juni 2012: Tweedaagse training voor leerkrachten, interne begeleiders en directie |
√ | |
| September 2012: Start KiVa: Lessen en ervaringsgroepen |
√ | |
| Doorlopend: Online invullen korte vragenlijst na iedere les |
√ | |
| Oktober 2012: Tussenmeting groep 5 t/m 8 |
√ | √ |
| Mei 2013: Eerste evaluatiemeting groep 5 t/m 8 |
√ | √ |
| Schooljaar 2013-2014 | ||
| Juni 2013: Eendaagse nascholing voor leerkrachten en interne begeleiders |
√ | |
| September 2013: Vervolg KiVa: Lessen voor nieuwe groepen en werken aan KiVa-project |
√ | |
| Doorlopend: Online invullen korte vragenlijst na iedere les |
√ | |
| Oktober 2013: Tussenmeting groep 5 t/m 8 |
√ | √ |
| Mei 2014: Tweede evaluatiemeting groep 5 t/m 8 |
√ | √ |
In augustus 2014 worden de eindresultaten van het experiment bekend. Als KiVa in Nederland werkt, kunnen alle scholen vanaf september 2014 KiVa gebruiken. De controlescholen kunnen daar gratis aan meedoen.
Deelname is voor scholen gratis, maar niet vrijblijvend. Scholen die deelnemen aan het experiment hoeven niet te betalen voor de materialen, de training en de begeleiding bij de ervaringsgroepen (met uitzondering van de coaching en begeleiding bij complexe groepsproblematiek). Voor het slagen van het onderzoek moeten scholen het volledige programma doorlopen en kunnen ze niet halverwege stoppen.
“Onze eerste ervaringen met KiVa zijn alleen maar positief; het is een bijzonder duidelijk, goed uitgedacht en afgerond systeem. Wat ons betreft is het KiVa-programma echt heel goed gebleken.”